
Photo: Prime Minister's Office, Government of India / Wikimedia Commons, GODL-India (cropped)
నారా చంద్రబాబు నాయుడు (జననం ఏప్రిల్ 20, 1950) భారత రాజకీయ నాయకుడు. 2024 జూన్ నుండి ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా నాలుగో సారి పదవిలో కొనసాగుతున్నారు. తెలుగుదేశం పార్టీ (టీడీపీ) జాతీయ అధ్యక్షుడిగా ఉన్న ఆయన తెలుగు రాష్ట్రాల చరిత్రలో అత్యధిక కాలం ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేసిన నాయకుడు. సీబీఎన్ అని పిలిచే ఈ నాయకుడు హైదరాబాద్ను సమాచార సాంకేతిక రంగ కేంద్రంగా తీర్చిదిద్దడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.
బాల్యం, విద్య
చంద్రబాబు నాయుడు 1950 ఏప్రిల్ 20న ప్రస్తుత తిరుపతి జిల్లాలోని నారవారిపల్లె గ్రామంలో నారా ఖర్జుర నాయుడు, అమ్మమ్మ దంపతులకు వ్యవసాయ కుటుంబంలో జన్మించారు. తమ్ముడు నారా రామమూర్తి నాయుడు, ఇద్దరు చెల్లెళ్లు ఉన్నారు.
స్వగ్రామంలో పాఠశాల లేకపోవడంతో శేషాపురంలో ప్రాథమిక విద్య, చంద్రగిరి ప్రభుత్వ హైస్కూలులో పదో తరగతి వరకు చదివారు. 1972లో తిరుపతి శ్రీ వేంకటేశ్వర ఆర్ట్స్ కళాశాల నుండి బిఏ పట్టభద్రులై, శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఎకనామిక్స్లో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేషన్ పూర్తిచేశారు. ప్రొఫెసర్ ఎన్.జి. రంగా ఆర్థిక సిద్ధాంతాలపై పిహెచ్డి ప్రారంభించినా రాజకీయాల వల్ల పూర్తిచేయలేదు.
కాంగ్రెస్లో రాజకీయ ప్రవేశం
విశ్వవిద్యాలయంలో విద్యార్థి నాయకుడిగా రాజకీయ జీవితం ప్రారంభించిన చంద్రబాబు 1975లో యువజన కాంగ్రెస్లో చేరి పులిచెర్ల విభాగానికి అధ్యక్షుడయ్యారు. ఎన్.జి. రంగా సపోర్టుతో 1978 అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో చంద్రగిరి నుండి కాంగ్రెస్ తరపున ఎమ్మెల్యేగా గెలిచారు. అప్పటికి ఆయన వయసు 28 - రాష్ట్రంలో అతి పిన్న వయసుకారుడైన ఎమ్మెల్యేగా రికార్డు సృష్టించారు.
1980-83 మధ్య టి. అంజయ్య మంత్రివర్గంలో ఆర్కైవ్స్, సినిమాటోగ్రఫీ, సాంకేతిక విద్య, చిన్న నీటిపారుదల శాఖల మంత్రిగా పనిచేశారు. 30 ఏళ్ల వయసులోనే మంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు. సినిమాటోగ్రఫీ మంత్రిగా ఉన్న సమయంలో నటసార్వభౌముడు ఎన్.టి. రామారావుతో పరిచయం ఏర్పడింది. 1981 సెప్టెంబరులో ఎన్టీఆర్ రెండో కూతురు భువనేశ్వరిని వివాహం చేసుకున్నారు.
తెలుగుదేశంలో చేరిక
1982లో ఎన్టీఆర్ తెలుగుదేశం పార్టీని స్థాపించి 1983 ఎన్నికల్లో ఘన విజయం సాధించారు. అప్పటికి కాంగ్రెస్లోనే ఉన్న చంద్రబాబు చంద్రగిరిలో టీడీపీ అభ్యర్థి చేతిలో ఓడిపోయి, కొంతకాలానికి టీడీపీలో చేరారు. పార్టీ శిక్షణా శిబిరాలు, సభ్యత్వ రికార్డుల కంప్యూటరీకరణ వంటి బాధ్యతలు చేపట్టారు. 1984 ఆగస్టులో నదెండ్ల భాస్కరరావు తిరుగుబాటు సంక్షోభ సమయంలో కీలకంగా వ్యవహరించారు. 1986లో ఎన్టీఆర్ ఆయనను పార్టీ జనరల్ సెక్రటరీగా నియమించారు.
1989 ఎన్నికల్లో కుప్పం నుండి పోటీచేసి సుమారు 5,000 ఓట్ల మెజారిటీతో గెలిచారు. అప్పటినుండి ఇప్పటివరకు కుప్పం నియోజకవర్గం నుండే వరుసగా గెలుస్తున్నారు. ప్రతిపక్షంలో ఉన్నప్పుడు పార్టీ సమన్వయకర్తగా సభలో, సభాబయట గుర్తింపు పొందారు. 1994 ఎన్నికల్లో మళ్లీ గెలిచి ఎన్టీఆర్ మంత్రివర్గంలో ఫైనాన్స్, రెవెన్యూ మంత్రిగా పనిచేశారు.
ముఖ్యమంత్రిగా తొలి రెండు పదవీ కాలాలు (1995-2004)
1995లో ఎన్టీఆర్ రెండో భార్య లక్ష్మీపార్వతి పాత్రపై పార్టీలో తలెత్తిన అసంతృప్తి నేపథ్యంలో మెజారిటీ శాసనసభ్యుల మద్దతుతో చంద్రబాబు 1995 సెప్టెంబర్ 1న 45 ఏళ్ల వయసులో ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం చేశారు. అప్పటినుండి పార్టీకి నాయకత్వం వహిస్తున్నారు.
1999 ఎన్నికల్లో 294 స్థానాల్లో 180 గెలుపొంది రెండోసారి ముఖ్యమంత్రయ్యారు. పార్లమెంట్ ఎన్నికల్లో 42 స్థానాల్లో 29 గెలవడంతో టీడీపీ బీజేపీకి అతిపెద్ద మిత్రపక్షమైంది. వాజపేయి నేతృత్వంలోని ఎన్డీఏ ప్రభుత్వానికి మంత్రివర్గంలో చేరకుండా బయటి నుండి సమస్యాధారిత మద్దతు ఇచ్చారు. 1996లో 13 పార్టీల యునైటెడ్ ఫ్రంట్ కూటమికి కన్వీనర్గా వ్యవహరించారు.
ఆయన పాలనలో హైదరాబాద్లో హైటెక్ సిటీ, జినోం వ్యాలీ, హైటెక్స్ ఎగ్జిబిషన్ సెంటర్, ఫైనాన్షియల్ డిస్ట్రిక్ట్ ఏర్పడ్డాయి. ఎంఎంటీఎస్ ప్రారంభం, అవుటర్ రింగ్ రోడ్, రాజీవ్ గాంధీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయానికి పునాదులు ఆయన హయాంలోనే పడ్డాయి. 1997లో బిల్ గేట్స్తో చర్చల ఫలితంగా 1998లో మైక్రోసాఫ్ట్ తన అమెరికా బయటి తొలి ప్రధాన అభివృద్ధి కేంద్రాన్ని హైదరాబాద్లో ఏర్పాటుచేసింది. ఆర్థిక పునర్వ్యవస్థీకరణ కోసం ప్రపంచ బ్యాంక్ ప్రత్యక్ష రుణం పొందిన తొలి భారతీయ రాష్ట్రంగా ఏపీ నిలిచింది.
2003 అక్టోబర్ 1న తిరుమలకు వెళ్తుండగా ఆలిపిరి టోల్ గేట్ వద్ద పీపుల్స్ వార్ గ్రూప్ ల్యాండ్ మైన్ల దాడి నుండి చంద్రబాబు అదృష్టవశాత్తూ ప్రాణాలతో బయటపడ్డారు. పదిహేడు క్లేమోర్ మైన్ల్లో తొమ్మిది పేలినా చిన్న గాయాలతో ఆయన బతికిబయటపడ్డారు.
ప్రతిపక్ష దశ (2004-2014)
2004 ఎన్నికల్లో కరవు, విద్యుత్ ఛార్జీలపై అసంతృప్తి నేపథ్యంలో టీడీపీ 47 స్థానాలకే పరిమితమై ఓడిపోయింది. 2009లో చిరంజీవి ప్రజారాజ్యం రాకతో ముక్కోణపు పోటీలో టీడీపీ 92 స్థానాలతో మళ్లీ ఓటమి చవిచూసింది. దశాబ్దం పాటు ప్రతిపక్ష నాయకుడిగా కొనసాగారు.
మూడో పదవీ కాలం, అమరావతి (2014-2019)
రాష్ట్ర విభజన అనంతరం 2014 ఎన్నికల్లో బీజేపీ, జనసేనతో కూటమి కట్టి 175 స్థానాల్లో 102 గెలిచి విభజిత ఆంధ్రప్రదేశ్కు తొలి ముఖ్యమంత్రిగా మంగళగిరిలో ప్రమాణస్వీకారం చేశారు.
రాజధాని లేని కొత్త రాష్ట్రానికి విజయవాడ సమీపంలో కృష్ణా నది దక్షిణ ఒడ్డున అమరావతి గ్రీన్ఫీల్డ్ రాజధాని నిర్మాణానికి శ్రీకారం చుట్టారు. 2015 నుండి వరల్డ్ బ్యాంక్ ఈజ్ ఆఫ్ డూయింగ్ బిజినెస్ ర్యాంకింగ్స్లో దేశంలోనే తొలి స్థానం సాధించింది. కియా మోటార్స్, ఇసుజు, పెప్సికో, మాండలీజ్, ఫాక్స్కాన్ వంటి సంస్థల పెట్టుబడులు ఆకర్షించారు. ప్రత్యేక హోదా కోసం 2018 మార్చిలో టీడీపీ ఎన్డీఏ నుండి బయటకు వచ్చింది.
2019 ఓటమి, అరెస్టు, ఈడీ క్లీన్ చిట్
2019 ఎన్నికల్లో వైఎస్సార్ కాంగ్రెస్ పార్టీ 151 స్థానాలతో అధికారంలోకి రాగా టీడీపీ 23 స్థానాలకే పరిమితమైంది.
2023 సెప్టెంబర్ 9న నైపుణ్యాభివృద్ధి కేసులో ఆరోపణలు ఎదుర్కొంటూ ఏపీ సీఐడీ చంద్రబాబును అరెస్టు చేసింది. రాజమండ్రి సెంట్రల్ జైలులో 52 రోజులు రిమాండులో ఉన్న ఆయన అక్టోబర్ 31న బెయిలుపై విడుదలయ్యారు. 2026 ఫిబ్రవరిలో ఈ కేసులో తమకు చంద్రబాబుపై ఆధారాలు లభించలేదని ఎన్ఫోర్స్మెంట్ డైరెక్టరేట్ ప్రత్యేక పీఎంఎల్ఏ కోర్టుకు తెలిపి, ఆయన పేరు లేకుండా సప్లిమెంటరీ ఛార్జీషీట్ దాఖలుచేసింది. దీంతో ఆయనకు పూర్తి క్లీన్ చిట్ లభించింది.
నాలుగో పదవీ కాలం (2024-ప్రస్తుతం)
2024 ఎన్నికల్లో టీడీపీ-జనసేన-బీజేపీ కూటమి 175కి 164 స్థానాలతో భారీ విజయం సాధించింది. చంద్రబాబు 2024 జూన్ 12న 74 ఏళ్ల వయసులో రికార్డు నాలుగో సారి ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం చేశారు. 25 లోక్సభ స్థానాల్లో 16 గెలవడంతో మూడో మోదీ ప్రభుత్వానికి టీడీపీ కీలక మద్దతుదారుగా నిలిచింది.
అమరావతిని ఏకైక రాజధానిగా తిరిగి నిర్మించే లక్ష్యంతో ఆయన ప్రభుత్వం ముందుకువస్తోంది. కేంద్రం రాజధాని ప్రాంత భూముల విక్రయాలపై మూలధన లాభాల పన్ను మినహాయింపు ఇవ్వగా, ఆమోదిత రూ.2,500 కోట్ల్లో రూ.1,500 కోట్లు విడుదల చేసింది. ఎన్నికల అఫిడవిట్ల ఆధారంగా 2024 డిసెంబరులో ఏడీఆర్ నివేదిక చంద్రబాబును సుమారు రూ.932 కోట్ల ఆస్తులతో దేశంలోనే అత్యంత ధనవంతుడైన ముఖ్యమంత్రిగా పేర్కొంది.
వ్యాపారం, సామాజిక కార్యక్రమాలు
1992లో చంద్రబాబు స్థాపించిన హెరిటేజ్ ఫుడ్స్ 2021-22 ఆర్థిక ఏటా సుమారు రూ.2,643 కోట్ల టర్నోవర్ నమోదుచేసింది. ఆ సంస్థకు భార్య భువనేశ్వరి వైస్ చైర్పర్సన్, ఎండీగా, కోడలు నారా బ్రాహ్మణి ఎగ్జిక్యూటివ్ డైరెక్టర్గా ఉన్నారు.
1997లో ఆయన స్థాపించిన ఎన్టీఆర్ మెమోరియల్ ట్రస్ట్ హైదరాబాద్, విశాఖపట్నం, తిరుపతి, చల్లపల్లిలో బ్లడ్ బ్యాంకులు, థెలసీమియా కేంద్రం, పాఠశాలలు, కళాశాలలు నడుపుతోంది. 2020లో స్థాపించిన గ్లోబల్ ఫోరం ఫర్ సస్టైనబుల్ ట్రాన్స్ఫర్మేషన్ ఆధ్వర్యంలో 2023 ఆగస్టులో ఇండియా@2047 విజన్ డాక్యుమెంట్ ఆవిష్కరించారు.
అవార్డులు, గుర్తింపు
- ఇండియా టుడే ఎంపికలో ఐటీ ఇండియన్ ఆఫ్ ది మిల్లినియం.
- టైమ్ పత్రిక సౌత్ ఏషియన్ ఆఫ్ ది ఇయర్ (1999).
- ఎకనామిక్ టైమ్స్ బిజినెస్ పర్సన్ ఆఫ్ ది ఇయర్.
- గోల్డెన్ పీకాక్ అవార్డు (2017).
- యూఎస్-ఇండియా బిజినెస్ కౌన్సిల్ ట్రాన్స్ఫర్మేటివ్ చీఫ్ మినిస్టర్ అవార్డు (2017).
- కెల్లాగ్ స్కూల్ ఆఫ్ మేనేజ్మెంట్ గౌరవ ప్రొఫెసర్షిప్ (2000).
- 1998 సెప్టెంబర్ 24న ఇల్లినాయిస్ గవర్నర్ "నాయుడు డే" ప్రకటన.
- 2016లో కేంద్రం ఏర్పాటుచేసిన డిజిటల్ చెల్లింపుల ముఖ్యమంత్రుల కమిటీకి నాయకత్వం.
ఎన్నికల రికార్డు
| సంవత్సరం | నియోజకవర్గం (పార్టీ) | ఫలితం |
|---|---|---|
| 1978 | చంద్రగిరి (కాంగ్రెస్) | గెలుపు - 28 ఏళ్లకే అతి పిన్న వయసు ఎమ్మెల్యే |
| 1983 | చంద్రగిరి (కాంగ్రెస్) | ఓటమి |
| 1989 | కుప్పం (టీడీపీ) | గెలుపు |
| 1994 | కుప్పం (టీడీపీ) | గెలుపు; ఫైనాన్స్ మంత్రి |
| 1999 | కుప్పం (టీడీపీ) | గెలుపు; రెండోసారి ముఖ్యమంత్రి |
| 2004 | కుప్పం (టీడీపీ) | గెలుపు; పార్టీకి ఓటమి |
| 2009 | కుప్పం (టీడీపీ) | గెలుపు; పార్టీకి ఓటమి |
| 2014 | కుప్పం (టీడీపీ) | గెలుపు; విభజిత ఏపీకి తొలి సీఎం |
| 2019 | కుప్పం (టీడీపీ) | గెలుపు; పార్టీకి ఓటమి |
| 2024 | కుప్పం (టీడీపీ) | గెలుపు; నాలుగోసారి ముఖ్యమంత్రి |
వ్యక్తిగత వివరాలు
| పూర్తి పేరు | నారా చంద్రబాబు నాయుడు |
|---|---|
| జననం | ఏప్రిల్ 20, 1950 (76 ఏళ్లు) |
| జన్మస్థలం | నారవారిపల్లె, తిరుపతి జిల్లా, ఆంధ్రప్రదేశ్ |
| వృత్తి | రాజకీయ నాయకుడు |
| పార్టీ | తెలుగుదేశం పార్టీ (జాతీయ అధ్యక్షుడు) |
| ప్రస్తుత పదవి | ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి (నాలుగో పర్యాయం) |
| నియోజకవర్గం | కుప్పం (1989 నుండి) |
| భార్య | నారా భువనేశ్వరి (1981) |
| కుమారుడు | నారా లోకేష్ |
| కుటుంబం | టీడీపీ వ్యవస్థాపకుడు ఎన్.టి. రామారావు అల్లుడు |
కుటుంబ జీవితం
చంద్రబాబు 1981 సెప్టెంబరులో ఎన్టీఆర్ రెండో కూతురు భువనేశ్వరిని పెళ్లి చేసుకున్నారు. వారి కుమారుడు నారా లోకేష్ టీడీపీ నాయకుడిగా, ప్రస్తుతం ఏపీ మంత్రివర్గంలో మంత్రిగా కొనసాగుతున్నారు. కోడలు నారా బ్రాహ్మణి హెరిటేజ్ ఫుడ్స్ ఎగ్జిక్యూటివ్ డైరెక్టర్. ఉదయం నాలుగు గంటలకు లేచి పనిచేసే శైలి, యోగా అలవాటుతో ఆయనకు పేరు ఉంది.
పాఠశాల లేని గ్రామం నుండి నాలుగు సార్లు ముఖ్యమంత్రి పదవి వరకు ఎదిగిన చంద్రబాబు నాయుడు నాలుగు దశాబ్దాల తెలుగు రాష్ట్రాల రాజకీయాల్లో, హైదరాబాద్ అభివృద్ధిలో శాశ్వత ముద్ర వేశారు.
చంద్రబాబు నాయుడు వివరణాత్మక జీవిత చరిత్రను ఇంగ్లీషులో కూడా చదవవచ్చు: N. Chandrababu Naidu Biography - TVT Bio
